RAQAMLI IQTISODIYOTDA BOZOR FAOLIYATINI YAXSHILASH

Abstract

Raqamli iqtisodiyot an’anaviy bozor mexanizmlarini chuqur o‘zgartirib, tranzaksiya xarajatlarini keskin
pasaytirish, axborot assimetriyasini kamaytirish va yangi raqobat arxitekturasini shakllantirish orqali samaradorlikni
oshirish salohiyatiga ega. Shu bilan birga, yirik platformalarning tarmoq ta’siri va ma’lumotlar
ustidan nazorati kontsentratsiyani kuchaytirib, bozorlarning moslashuvchanligi va adolatiga tahdid solishi
mumkin. Ushbu maqolada raqamli infratuzilma (keng polosali internet, bulut, to‘lov tizimlari), ma’lumotlar
boshqaruvi (interoperabilitet, portativlik, xususiylik) va raqobat siyosati (platforma majburiyatlari, o‘yin
maydonini tekislash) o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlar bozor faoliyatiga qanday aks etishini tahlil qilamiz. Metodik
yondashuv aralash: nazariy asos (tranzaksiya xarajatlari iqtisodiyoti, ikki/tomonlama bozorlar), empirik
dizayn (panel regressiya va siyosiy o‘zgarishlar bo‘yicha natural eksperimentlar) va sintetik ma’lumotlar
bilan ko‘rsatmali natijalar. Topilmalar shuni ko‘rsatadiki, (i) raqamli to‘lovlar va identifikatsiya tizimlarining
qamrovi oshishi narx-daromad marjasini pasaytiradi; (ii) ma’lumotlar portativligi/interoperabiliteti
bo‘lgan muhitda yangi kiruvchilar ulushi ortadi; (iii) platforma qoidalari aniq bo‘lgan bozorlarda iste’molchi
ortiqchaligi va innovatsiya intensivligi yuqorilaydi. Siyosiy tavsiyalar sifatida ochiq standartlar, “open
banking/payments”, ma’lumotlar portativligi, hamda pro‐raqobat platforma majburiyatlari taqdim etiladi.
O‘zbekiston kontekstida birinchi navbatda raqamli to‘lovlarning ommaviyligi, yagona e‐ID, ma’lumotlar almashinuvining
xavfsiz API-ekotizimi va platformalarga nisbatan shaffof qoidalar yo‘lga qo‘yilishi kutilayotgan
foydani tezlashtiradi.